Bewind van Alva (1567-1573)

Met ijzeren hand trachtte Alva de orde te herstellen. Toch trof zijn Raad van Beroerten voornamelijk de hogere kringen: wie er werd verdacht van opstand tegen koning of godsdienst, werd door de Raad berecht. Tussen de slachtoffers waren Egmont en Hoorne. Oranje kon vluchten.

Het verzet tegen Alva werd algemener toen hij een oud recht verbrak. Tot dan toe richtte de vorst, om belastingen te kunnen innen, een bede aan de Staten. Dit democratisch systeem, waarbij het volk gaf, en de vorst vroeg, werd onder Alva vervangen door een vast stelsel van rechtstreekse belastingen. Iedereen moest nu belasting betalen, zonder dat die belastingen nog door het volk dienden goedgekeurd te worden. Nu werd de bezittende klasse in haar geheel getroffen. In 1572 ondernam Oranje een tweede invasie, en kon nu op veel steun rekenen.

De Watergeuzen vielen de Scheldemonding aan. In Den Briel moordden ze vele katholieken uit, wat hen in het zuiden sympathie kostte. Oranje viel vanuit het oosten aan, Lodewijk van Nassau vanuit het zuiden. Vele gebieden sloten zich bij deze opstand aan. Met zijn leger van huurlingen kon Alva het zuidelijk leger verslaan. Hij heroverde vele plaatsen, waarbij de repressie vreselijk was. Het beleg van Alkmaar was er te veel aan, en in 1573 riep Filips Alva terug.

Requesens (1573-1576)


Requesens was veel meer diplomaat dan militair. Toen hij kwam had hij het “algemeen pardon” (een amnestiemaatregel) bij zich. Maar hij kwam te laat om de gemoederen nog tot rust te kunnen brengen. Holland en Zeeland scheurden zich af, benoemden Oranje tot stadhouder, en verboden alle godsdiensten, behalve het Calvinisme. In 1576 stierf Requesens een onverwachte dood.

Na zijn dood was er van maart tot november geen landvoogd. De Raad van State nam de leiding over. Maar Oranje liet een staatsgreep uitvoeren, de Raad werd gevangen gezet en de Staten-Generaal namen de macht over. De koning werd van zijn gezag beroofd, het volk nam de macht in handen.

De Spaanse soldaten, die vergeefs op soldij wachtten, sloegen aan het muiten. Tijdens de Spaanse Furie gaven de vooral Duitse en Zwitserse huurlingen zich over aan plundering en verwoesting. Als gevolg hierop werd tussen de opstandige provincies en de provincies die aan de koning trouw waren gebleven de Pacificatie van Gent (1576) gesloten. Over sommige bepalingen was iedereen het eens: de vrede tussen de gebieden werd hersteld, de vreemde troepen moesten weg. Men geraakte niet akkoord over het punt van de godsdienstige tolerantie. Ondanks het feit dat Oranje volledige tolerantie wilde, werd er overal godsdienstvrijheid ingevoerd, behalve in het Calvinistische Holland en Zeeland.

Don Juan (1576-1578)


Deze halfbroer van Filips was een zeer ervaren en sluwe strateeg. Hij slaagde erin verdeeldheid te zaaien, door de Pacificatie van Gent te aanvaarden, behalve het laatste punt van de godsdienstvrijheid. Zo kreeg hij de steun van de ontevredenen.

Don Juan ging in de citadel van Namen wonen, en gaf zo de indruk wantrouwig te zijn. De oorlog herbegon, en Don Juan moest weer huurlingen laten komen. De opstand was nu volkomen. De Staten-Generaal stelt Oranje aan als beschermheer. In 1578, bij de dood van Don Juan, was de scheuring der Nederlanden eigenlijk al een feit.

Alexander Farnese en de scheiding der Nederlanden


Farnese was de zoon van Margareta van Parma, en dus een neef van Filips. Hij was een voortreffelijk man, die in zijn taak mislukte door Filips’ schuld.

Vele bewoners van de Nederlanden waren ontevreden over de fanatieke Calvinisten: de zgn. Malcontenten. In 1579 sloten ze de Unie van Atrecht, die trouw aan de vorst beoogde, en een algemene godsdienstige tolerantie. Farnese sloot zich bij deze gebieden, de meest zuidelijke en noordelijke, aan.

De andere groep sloot een maand later de Unie van Utrecht tégen de koning. Het ging om Brabant, Vlaanderen en de Calvinistische gebieden. De scheiding was dus op dat moment niet geografisch, maar logisch. Hun nieuwe landvoogd zou de prins van Anjou zijn, maar deze liet zich niet zien. Oranje werd vogelvrij verklaard, en hij antwoordt met het “Plakkaat van Verlating”: waarbij de ondertekenaars zich ontheven verklaren van hun trouw aan de vorst.

De oorlog woedde hevig, ten gunste van Farnese. In 1584 werd Oranje vermoord. In 1585 viel Antwerpen en weinig stond een herovering der Nederlanden door Farnese in de weg. Maar dan kreeg Filips het aan de stok met Engeland en hij stuurde de Armada Invincible. Farnese moest zijn troepen sturen om mee tegen Engeland te vechten. Het draaide anders uit: Spanje verloor haast zijn hele vloot, en in de Nederlanden heroverden de opstandelingen het verloren gebied. Farnese herwon gebied, maar moest toen naar Frankrijk gaan. Nadat hij in ongenade was gevallen, stierf hij in 1592. De Nederlanden vielen uiteen in Noord en Zuid.

Hoe kon deze diepgaande scheuring zo snel tot stand komen? De Nederlanden waren immers nog maar pas een eenheid, territoriaal, administratief, maar ook in de geesten. De bewoners der gebieden waren ook geen verschillende volkeren. Ook de verschillende godsdienst was bij de scheiding niet de meest bepalende factor.

Eigenlijk was de scheiding gewoon het consolideren van een militaire situatie. Ze gebeurde in grote lijnen volgens de veroveringen van Farnese, ongeacht culturele of etnografische redenen. Wel vertrokken uit het zuiden vele Calvinisten naar het Noorden, en werd in het Noorden het katholicisme verboden.


Op economisch vlak verschuift in de 16e eeuw de macht van Vlaanderen naar Brabant. Antwerpen wordt het economisch centrum. De bloei is echter van korte duur. Na de scheuring tussen Noord en Zuid raakt Antwerpen opnieuw in de knel, omdat er niet langer vrije vaart op de Schelde is.

Ondanks de oorlog blijft de economische situatie behoorlijk. Door de stijgende welvaart komen nieuwe artikels op de markt: meubels, tapijten, draperieën.

Sociaal wordt de kloof tussen rijk en arm groter. De hogere adel en de burgerij leeft weelderig, maar de kleine landadel en vooral de verpauperde textielarbeiders zijn er niet goed aan toe.

Advertenties